Қазіргі таңда заманауи адамның өмірін компьютер және смартфонсыз елестету мүмкін емес. Бұл техникалық құралдар әрбір үйде бар және ол ауқымды ғаламтор желісіне қосылған.

Балалар кішкентай күнінен компьютер мен смартфонды қолдану арқылы оның жетік меңгеретін пайдаланушысына айналады. Бастапқы кезде көптеген балалар компьютер мен смартфондарды компьютерлік және мобильді ойындарды ойнау үшін пайдаланады. Уақыт өте келе ол ойындар баланың өмірінің маңызды бөлігіне айналғандығы сонша ол баланың тәрбиесіне,  өзгелермен қарым-қатынасына да әсер етуі мүмкін. Ғаламтор жүйесінің дамығандығынан кейбір жасөспірімдер «виртуальды кеңістікпен» әуестенгендігі соншалықты өзінің тәулігіне 18 сағатын компьютер алдында өткізеді. Мұндай жағдайда интернеттен бірден бас тару оларды эмоциональды мазасыздыққа алып келеді.  Ғаламтор + ойынқұмарлық = тәуелділік

Бала көп уақытын компьютер және смартфон алдында өткізсе не істеу керек?

1. Есте сақтаңыз, емдеуге қарағанда ескерту жасау әлдеқайда оңай! Сондықтан мұқият болыңыз, интернетке тәуелділікті дер кезінде аңғаруға және алдын-алуға тырысыңыз.

2.Баламен үлкен адамдарша сойлесуге тырысыңыз,  қандай да бір ойыңызды айтар алдын, тыйым жасар алдын баланың ол тақырып бойынша қандай ойы бар екенін мұқият тыңдап алыңыз. Тыйым салған нәрсе балаға қашанда қызық болып, оның қызығушылығын оятады. Рұқсат бермеген жағдайда баланың сізге қарсы шығуына алып келуі мүмкін.

 3.Баланың қызығушылығын оның білім алуы мен дамуына пайдаланыңыз (компьютерлік сызбалар және программа жасау курстары).

4. Сіздің балаңыздың қызығушылықтары қаншалықты кең ауқымды және әр түрлі болған сайын оның интернетке тәуелді болуының мүмкіндігі азая түседі. Баланың қызығушылықтарының сіздің қызығушылығыңызбен сәйкес келуі міндетті емес. Оның өзінің жеке әлемі мен қызығушылықтарының болуына мүмкіндік беріңіз. Баланың кез-келген шығармашылық бастамаларына қолдау жасай біліңіз (спорт, музыка, би және т.б.)

 5. Баламен сенімді қарым-қатынас орнатыңыз. Отбасында сенім мен түсіністіктің болмауы – баланың виртуальды әлемге еніп кетуіне себеп болады. Демалыс күндері балаңызға көбірек көңіл бөліңіз, саябаққа барыңыз, дәмханада бірге түскі ас ішіңіз және т.б. Отбасылық қандай бір хобби ойлап табыңыз, себебі отбасылық қызықты, әрі тығыз қарым-қатынас кез-келген тәуелділіктің алдын-алу болып табылады.

6. Онлайн режимдегі мәселелерге қарағанда қашанда  шынайы  өмірдің құндылығын сезініп,  оны көре білу мүмкіндігін іздеңіз.

Қазіргі уақытта отбасындағы ата-ана мен бала арасындағы қарым-қатынас баланың жеке тұлғасының, әсіресе оның мінез-құлқының қалыптасуына әсер ететін негізгі факторлардың бірі екендігі белгілі. Ата-ана мен бала арасындағы қарым-қатынас ерекше және көрнекі түрде, әсіресе, бала тәрбиесінде көрінеді. Отбасылық тәрбие жүйесінің және «ана-бала» қарым-қатынасы үйлесімділігінің бұзылуы – балаларда невроз ауруының пайда болуына себепші негізгі патогенетикалық фактор деген көзқарасқа кейбір ғалымдар ерекше көңіл бөледі. Мысалы А.Е.Личко мен Э.Г.Эйдемиллер ерекше мінезді және психопатия белгілері бар балаларға отбасылық тәрбие берудің 6 түрін атап көрсетеді. Гипопротекция (гипоқамқорлық) балаға қажетті қамқорлықтың жоқтығымен сипатталады (балаға уақыт жетпейді). Мұндай қарым-қатынас кезінде бала өзімен –өзі болады, өзін ешкімге керегі жоқ деп сезінеді. Басым гиперпротекция баланың дербестігіне, ынталылығына тосқауыл болатын тым артық, ығыр қылатын қамқорлықтан туады. Гиперпротекциялық тәрбие кезінде ата-ана баладан үстем болады, яғни баланың тәртібіне қатаң бақылау жасалып, оның шын мәніндегі қажеттілігі ескерілмейді (мысалы, баланың қарсылығына қарамай анасы оны мектепке дейін шығарып салады). Қарым-қатынастың мұндай түрі басым гиперпротекция деп аталады. Оның бір түріне отбасының еркесі ретінде баланың барлық қажеті мен еркелігін қанағаттандыратын құптаушы гиперпротекция жатады. Эмоционалды шеттету баланың қай қылығын да қабылдамаудан туады. Шеттету ашық түрде ( мысалы, сен мені мезі еттің, кет, жолама маған деген сияқты) немесе мазақтау, кекету, мысқылдау сияқты жасырын түрде болады. Қатал қарым-қатынас баланы ұрып-соғу арқылы көрінеді немесе жасырын, яғни эмоционалдық дұшпандық пен суықтықтан көрінеді. 

Жоғары моральдық жауапкершілік бала болашағының ерекшелігіне үміт артып, баладан жоғары моральдық тәртіп талап етуден болады. Тәрбиенің мұндай түрін ұстанатын ата-аналар балаға отбасының басқа мүшелеріне қамқоршы, қорғаныш болуды жүктейді. Дұрыс тәрбиелемеу бала мінезінің одан сайын бұзылуына әсер ететін фактор болып табылады. Мінездің ерекшеленуі дегеніміз – мінездің нормаға сәйкес келмейтін жеке бір ерекшелігінің тым айқын көрінуі. Ерекше мінезді балалардың психикасын зақымдауы мүмкін кейбір әсерлерге тым осал болады. Отбасылық психология саласының мамандарымен соңғы он жылда «бала – ересек адам» қарым-қатынасының әртүрлі варианттары атап көрсетілген. Мысалы, А.Я.Варганың еңбегінде ата-ана қарым-қатынасының балаға жағымсыз   3 түрі сипатталған: симбиотикалық, авторитарлық, эмоционалды шеттетушілік. Эмоционалды шеттетуді ғалым ата-анасының баланы аурушаң, әлсіз, дәрменсіз есептеу үрдісінен деп сипаттайды. Тәрбиенің мұндай түрін автор «балаға сәтсіз, жолы болмағыш кішкентай адам ретінде қарап тәрбиелеу» деп атаған. Е.Т.Соколованың зерттеулерінде ата-ана мен бала қарым-қатынасының негізгі стилі проблемаларды бірлесіп шешу кезіндегі ата-ана мен баланың өзара әрекетін талдау негізінде көрсетілген: 

· Ынтымақтастық; 

· Жалған ынтымақтастық; 

· Жекешелеу; 

· Бақталастық. 

Ынтымақтастық қарым-қатынасы кезінде баланың қажеті ескеріліп, оған «автономия» құқығы беріледі. Көмек ересек адамның араласуын талап ететін қиын жағдайларда ғана көрсетіледі. Отбасында туындаған проблемалық мәселелерді шешудің жолдары баламен бірге қарастырылады, әрі оның пікірі есепке алынады. Жалған ынтымақтастық қарым-қатынасы әртүрлі болуы мүмкін: бірде бала үстем болса, бірде ата-анасы үстем болуы мүмкін. Мұндай жағдайда ашық жағымпаздық сипаттағы алдамшы әрекеттестік орын алады. Басқаларға көз болу үшін өтірік бірлесіп шешім қабылдау тараптардың біреуінің екінші жақтың шабуылынан қорқып асығыс келісуі арқылы жүзеге асады. Жекешелеу кезінде күштерін бір жерге жинақтау мен біріктіру толығымен жойылады, бірінің бастамасын бірі қабылдамайды және ескермейді, өзара әрекеттестік мүшелері бірін-бірі тыңдамайды да, сезінбейді де. Бақталастық стиліне өзінің бастамасын қорғау және өзгенің бастамасын жаныштау кезінде көрінетін бәсекелестік тән. Отбасындағы тәрбиенің 3 патогенді түрін көрсетуге болады. А түрі. Қабылдамау (эмоционалды шеттету). Оның мәні шектен тыс талап ету, қатаң шектеу және бақылау. Бала өз қалпында қабылданбайды, оны түзету басталады. Қабылдамау бала бойында невротикалық шиеленісті қалыптастырады. Ата-ананың өзінде неврастения пайда болады. «Мен бола алмағанмен, сен боласың» деп талап етіледі. Мұнда ата-аналар баланың бойындағы балалықты жек көреді, баланың еркелігі, балалық қылықтары олардың ашуын келтіреді. Б түрі. Гиперәлеуметтендіруші тәрбие. Баланың немесе отбасының басқа мүшелерінің денсаулығы, әлеуметтік мәртебесі жөнінде қорқыныштан, күдіктен пайда болады. Нәтижесінде үрей сезімі, әлеуметтік тұрғыдағы жабысқақ ой қалыптасуы мүмкін. Ата- анасы балаға нені қажет етуі керектігін айтып отырады және бала темпераментінің табиғи көздерін тұншықтыруға тырысады. В түрі. Менмендік тәрбие. Бала қатты әспеттелетін отбасыларында кездеседі. Нәтижесінде балада отбасына және бүкіл әлемге деген көптеген наразылық пайда болады. Мұндай тәрбие жеке тұлғаның истероидты түрінің пайда болуына ықпал етуі мүмкін. 

Ата-анасының қамқорынсыз өскен балалардың ерекшелігін зерттеуші ағылшын психотерапевті Д.Боулби патогенді тәрбиенің мынадай түрлерін атап көрсетеді: • Ата-ананың біреуі немесе екеуі де баланың махаббатқа деген мұқтаждығын қанағаттандырмайды немесе толығымен оны жоққа шығарады. 

• Бала жұбайлар арасындағы дау-дамайды шешу құралы болып табылады.

 • Тәртіпке шақыру шарасы ретінде баланы «жек көріп кетумен» немесе отбасынан «кетіп қалумен» қорқыту. 

•Балаға алда болатын (немес болған) барлық жағдайлардың, яғни аурудың, айрылысудың, өлімнің себепкері сенсің деп иландыру. 

• Баланың айналасында оның уайым-қайғыларын бөлісетін немесе ата-анасын алмастыратын адамның болмауы.

Баланың жеке тұлғасының отбасында қалыптасуы ата-ананың балаға қарым-қатынасы мен әртүрлі тәрбиеден басқа ата-анасының нұсқауларымен де анықталады. Олар баланың көптеген эмоциялық проблемаларының бастауы болуы мүмкін. Бұл жерде нұсқау деп жасырын, жанама бұйрықты түсіну керек. Ол ата-анасының сөздерінен не іс – әрекеттерінен ашық түрде байқалмайды, оны орындамағаны үшін бала ашық жазаланбайды, жанама түрде жазаланады (ата-анасының алдында өзін кінәлі сезіну). Тек нұсқауларды орындап қана бала өзінің «жақсы» екенін сезінеді. Нұсқау- бұл ата-ананың балаға деген «жасырын жолдауы», ақыл айтуы. Ата-ана нұсқауларының мынадай түрлері мен мазмұнын көрсетуге болады. «Өмір сүрме». Күнделікті тұрмыста бұл жолдау «Көзіме көрінбе», «Жер жұтқыр» деген сияқты күңіреніп сөйлеу арқылы берілуі мүмкін. Бұл нұсқаудың мәні баланы үнемі кінәлі сезіндіру арқылы басқару. Бала ойланбай ата-анасының өміріндегі барлық  бақытсыздықтың себепкері екенмін, оларға өмір бойы қарыздар екенмін деп шешуі мүмкін. «Бала болма». Күнделікті тұрмыста «Сен 5-ке келдің, бірақ өзіңді әлі кішкене бала сияқты ұстайсың», «Тез өссең екен» деген сөздермен беріледі. Ата-аналары кез-келген балалық көріністің қадірін кетіретін сөздерді жиі қолданады және баладан үлкендерге тән мінез көрсетуін қалайтынын айрықша баса айтады. Мұндай нұсқаудың жасырын мағынасы бала тәрбиесінің жауапкершілігін өз мойнына алуға ата-анасының дайындығы әлі қалыптаспағанына байланысты. «Өспе». Күнделікті өмірде бұл «Есеюге асықпа», «Боянуға сен әлі кішкентайсың» деген сөздерден көрінеді. Мұндай нұсқауларды балаларының жыныстық жетілуінен өлердей қорқатын ата-аналар береді. Ержеткен кезінде мұндай балалар өз отбасын құруға қиналады, егер отбасын құрса да ата-анасымен бірге тұрады. «Ойлама». Күнделікті тұрмыста бұл нұсқау «Ойыңа алма», «Білгірсіме» деген сөздерден көрініс табады. Бұл нұсқауда ойлауға, пайымдауға тиым салынады. Мұндай нұсқаудың жасырын мағынасында өздерінің нақты проблемаларын шешуде ата-ананың қорқыныш сезімі және ол сезімді балаларға беруі жатыр. «Сезінбе». Бұл нұсқауда жалпы сезімге немесе қандай да бір нақты сезімге тиым салынады. Мұндай балалар кейін есейгенде отбасылық өмірінде өзінің екінші жартысына сезімдерін көрсетуде қиындық көреді. Баланы өзінің сезімдеріне, тәннің кейбір белгі- дабылдарына құлақ аспауға үйретеді. Ержеткен кезде олар психосоматикалық ауруға жиі ұшырайды. «Жетістікке ұмтылма». Мұндай нұсқаулар «Біз өзіміз ешқандай университет бітірген жоқпыз», «Сенен ештеңе шықпайды» деген сияқты тәрбиелік әңгімелер арқылы жүргізіледі. Бұл нұсқаудың жасырын мағынасында балаларының жетістігіне деген санасыз қызғаныш сезімдері жатыр. Ержеткенде мұндай тәрбие алған балалар еңбекқор, ынталы адам болуы мүмкін, бірақ оларды қырсық шалғандай болады. «Жетекші болма». Мұндай нұсқау алған балалар жиі-жиі «Алға шықпа», «Ерекшеленбе», «Елдің бәрі сияқты бол» деген сөздерді естіп өседі. Ата-анасы басқа адамдардың өз баласына деген қызғаншақтық сезімінен қорқады. Ержеткенде бұл балалар үнемі біреуге бағынумен болады, қызметтік сатыда өсуден бас тартады, отбасында басшы болуға ұмтылмайды. «Менен басқа ешкімге тиесілі болма». Мұндай нұсқауды қарым-қатынасында қиындықтары бар ата-аналар береді. Олар тек баласы ғана дос деп есептейді. Есейе келе мұндай балалардың өзін-өзі бағалауы осыған сай болады, бірақ кез-келген топ ішінде ол өзін жалғыз сезінеді, топқа қосылуда үлкен қиындыққа тап болады. «Ештеңе істеме». Ересек адамның балаға жолдауының мағынасы: «Өзің ештеңе істеме, ол қауіпті. Сен үшін мен істеймін» деген сөздерден көрінеді. Мұндай нұсқау кезінде баланың белсенділігі мен ынтасы толық тежеліске ұшырайды. Есейгенде мұндай адам әр істі бастарда қатты қиналатын болады. «Өзіңмен өзің болма». Мұндай нұсқау ата-анасы баланың жынысын қабылдамаудан тууы мүмкін. Баламен қарым-қатынасында және сөздерінде оның жынысына тән емес мінездерге баса көңіл аударылады. Баланың жынысына тән мінез мойындалмаған соң, бала өзінен талап етілетін мінездер көрсетуге тырысады. Нәтижесінде балада жыныстық сәйкестіктің қалыптасуында проблемалар туындауы және қарама-қарсы жыныспен қарым- қатынасы қиындауы мүмкін. Бұл нұсқаулар мүмкін нақты тарихи жағдайларда отбасының бірнеше ұрпағының өсіп-өркендеуі үшін жинақтаған тәжірибесі ретінде қажет болған шығар. Тарихи жағдай өзгерді, бірақ нұсқаулар әлдебір инертті білім ретінде келесі ұрпаққа берілуде. Баланың отбасындағы рөлі ата-ана мен бала қарым –қатынасындағы негізгі сұрақтардың бірі. Бала рөлі отбасы қарым-қатынасы жүйесінде әртүрлі болуы мүмкін. Оның мазмұны ата-ана қажеттілігін бала қаншалықты қанағаттандыратынымен анықталады. Бала қанағаттанғысыз жұбайлық қарым-қатынастың өтемі болуы мүмкін. Ондай кезде бала құрал рөлін атқарады, яғни баланы жұбайлардың бірі отбасындағы өзінің көзқарасын күшейту үшін пайдаланады. Егер осындай өтемақы және көзқарас күшейту қажеттілігі қанағаттандырылса, онда бала отбасы табынатын еркеге айналады. Бала отбасының әлеуметтік мәртебесінің белгілі рөлін атқаруы мүмкін, яғни әлеуметтік саулығының символы болуы мүмкін (бізде бәрі елдегідей). Бала әлеуметтік тұсаукесер нысанының рөлінде, отбасының ыдырауына жол бермейтін байланыстырғыш элемент болады (біз тек сен үшін айырылыспай жүрміз). Мұндай жағдайда балаға үлкен психологиялық жүктеме артылады да, ол эмоционалдық ширығуға әкеліп соғады. Бала ата-анасының айырылысуына, егер ондай жағдай болып жатса, өзі себепкер болған шығармын деп есептей бастайды. Баланың отбасындағы жағдайы ата-анасы балаға отбасында қандай рөл ойнауды жүктегенімен сипатталады. Бала мінез-құлқының қалыптасуы рөлдің сипатына, орнына және функционалдық толықтығына байланысты болып келеді. Баланың психикалық дамуына бүлдіргіш әсер ететін нәрсе – депривация. Депривация ата-анасы (негізінен анасы) қажетті күтімді қамтамасыз ете алмағанда және баланың басты қажеттілігін мойындамағанда немесе оның күтімін басқалардың мойнына артып тастап кеткенде пайда болады. Баланы анасынан толық ажыратқан жағдайда ерекше аналық депривация байқалады. Аналық депривация баланың психикалық дамуына ең күшті бүліндіргіш әсер етеді. Балалар үйі мен мектеп – интернаттарда тәрбиеленуші жетім балалардың өзіндік ерекшеліктері мен тәртіптері депривациясы бар баланың айқын үлгісі. Көптеген зерттеулер балалардың жаппай аналық депривация жағдайында өмір сүруі (бала анасымен толық ажыратылғанда) олардың психопатия, депрессия, фобия ауруларына ұшырауына әкеліп соғатынын анықтады. Ата-анасы қамқорынан айырылған балалар өмір бойы әлеуметтік және жас мөлшері жағынан едәуір кейіндеп қалады. Олардың өзіндік ерекшеліктері: сезім үстірттігі, қиялдау қабілетінің төмендігі, тым агрессивтілігі, мейірімсіздігі, бейқам жауапсыздығынан көрініп отырады. Депривация ерекшелігінің кейбір аспектілері әке –шешесі бар балаларда да пайда болуы мүмкін, егер өзінің негізгі міндетін атқара алмайтын және отбасы мүшелерінің қажетін өтей алмайтын патогенді отбасында тәрбиеленсе.

Баланың жақсы тәрбиелі, қоғамда өзінің орны бар үлкен азамат болып өсуіне отбасының ролі өте жоғары. Біз отбасында баланы тек қана материалдық жағынан қамтамасыз етіп қана қоймай, сонымен қатар, баланың психологиялық жай-күйіне, қызығушылықтарына, жеке тұлғалық қасиеттеріне мән беруіміз керек. Баланың жас ерекшеліктерін ескере отырып, соған сәйкес қарым –қатынас жасалғандығы дұрыс. Соңғы кездері елімізде отбасылардың ажырасу жағдайы, отбасындағы түрлі конфликт жағдайлары көптеп кездесуде. Бұның салдары балаларға психологиялық жағынан кері әсерін тигізуде. Баланың отбасында тәрбиеленуіне анасымен бірге әкесінің де жауапкершілігін ұмыптағанымыз дұрыс. Бала ата-анасымен бірге толыққанды отбасында өмір сүрген жағдайда әлеуметтік ортада өзін сенімді ұстай алады. Қазақ халқында «Ел боламын десең бесігіңді түзе» деген ұлағатты сөз бар. Отбасы - бала үшін маңызды орында екенін ұмытпай, біз болашақ ұрпағымызды Қазақстанға адал қызмет ететін, білімді де білікті, тәрбиелі азамат етіп өсіру міндетіміз. 

Аутизм дегеніміз не? Аутизм-бұл психикалық бұзылыс, негізгі белгілер — бұл әлеуметтік өзара әрекеттесудің бұзылуы және эмоционалды саладағы бұзылулар. Аутизмдегі танымдық қабілеттер төмендеуі немесе сақталуы мүмкін — бәрі аурудың формасына, оның ауырлығына байланысты. Аурудың тән белгілері стереотиптік қозғалыстарға бейімділікті, сөйлеуді дамытудың кешігуін немесе сөздердің ерекше қолданылуын қамтиды. Аутизмнің алғашқы белгілері, әдетте, аурудың генетикалық табиғатымен байланысты 3 жасқа дейінгі балаларда пайда болады.

Аутизм белгілері әртүрлі комбинацияларда пайда болуы мүмкін және әртүрлі дәрежеде болуы мүмкін. Осыған байланысты аутизмнің әртүрлі түрлері ерекшеленеді, олардың өз атаулары бар. Жалпы, аутизм спектрі ауруларының жіктелуі бұлыңғыр, өйткені кейбір жағдайлар арасындағы шекаралар өте еркін. Аутизм салыстырмалы түрде жақында жеке нозологиялық бірлікке бөлінеді, оны белсенді зерттеу кезеңі ХХ ғасырдың екінші жартысына келді, сондықтан диагноз қою, емдеу және жіктеудің көптеген мәселелері әлі де талқыланып, қайта қаралуда.Жоғарыда айтылғандай, аутизм әдетте ерте жаста білінеді, сондықтан ICD 10 бойынша аурудың толық атауы ерте балалық аутизм (RDA) сияқты естіледі. Көріністердің жиілігі жынысына байланысты-қыздарда аутизм әртүрлі деректер бойынша ұлдарға қарағанда 3-5 есе сирек кездеседі. Бұл әйелдер геномында немесе әйелдер мен ерлердегі аутизмнің әртүрлі генетикасында қорғаудың болуымен түсіндіріледі. Кейбір ғалымдар ауруды анықтаудың әртүрлі жиілігін қыздардағы қарым-қатынас дағдыларының жақсы дамуымен байланыстырады, сондықтан аутизмнің жұмсақ түрінің белгілері өтеледі және көрінбейді.

Ерте балалық аутизмнің белгілері  кішкентай балаларда, кейбір жағдайларда тіпті жаңа туылған нәрестелерде де анықталуы мүмкін. Баланың ересектермен қалай байланысқанына, көңіл-күйін, нейропсихикалық даму қарқынына назар аудару керек. Нәрестедегі аутизмнің белгілері-бұл ересек адамға жүгінген кезде қалпына келтіру кешенінің болмауы. Бірнеше ай жасында сау бала ата-аналарды тани бастайды, сөйлеу интонациясын ажырата білуді үйренеді, аутизммен бұл болмайды. Бала барлық ересектерге бірдей немқұрайлы қарайды және олардың көңіл-күйін дұрыс қабылдамауы мүмкін.1 жасында сау бала сөйлей бастайды, аутизмнің белгісі 2 және 3 жаста сөйлеудің болмауы болуы мүмкін. Аутист баланың сөздік қоры жас баланың  нормаларына сәйкес келсе де, әдетте ол сөздерді дұрыс пайдаланбайды, өзінің сөз формаларын жасайды, ерекше интонациямен сөйлеседі. Эхолалия аутизмге – тән. Бірте-бірте басқа балалармен өзара әрекеттесудегі қиындықтар анықталады-бұл ерте балалық аутизмнің негізгі симптомы. Олар баланың ойын ережелерін, құрдастарының эмоцияларын түсінбейтіндігімен, олармен ыңғайсыз екендігімен байланысты. Нәтижесінде, ол өз ойын ойлап тауып, жалғыз ойнайды, ол көбінесе сыртқы жағынан стереотиптік қозғалыстарға ұқсайды, мағынасы жоқ. Бұл тербелу, серпілу, айналу, саусақтардың, қолдардың қозғалысы болуы мүмкін. Аутизмде бала әдеттегі күнделікті өмірді қалыптастырады, оны сақтай отырып, өзін тыныш сезінеді. Күтпеген жағдайлар туындаған кезде агрессияның басталуы мүмкін, олар өздеріне немесе басқаларға бағытталған болуы мүмкін.

Мектепке дейінгі және ерте мектеп жасында оқытудың қиындықтары анықталады. Балалардағы аутизмнің жиі симптомы ми қыртысының функционалдық белсенділігінің бұзылуымен байланысты ақыл-ойдың дамуы болып табылады. Бірақ сонымен бірге жоғары жұмыс істейтін аутизм бар, оның белгісі қалыпты немесе тіпті орташа интеллектке қарағанда жоғары. Жақсы есте сақтау, дамыған сөйлеу қабілетімен мұндай диагнозы бар балалар ақпаратты жалпылауда қиындықтарға тап болады, абстрактілі ойлау жоқ, қарым-қатынас, эмоционалды салада проблемалар туындайды. Жасөспірімдердегі аутизм белгілері көбінесе гормоналды өзгерістер аясында күшейеді. Ұжымда толыққанды өмір сүру үшін маңызды болып табылатын үлкен белсенділікті көрсету қажеттілігі де әсер етеді. Сонымен қатар, жасөспірім кезінде аутист бала басқа балаларға ұқсамайтынын анық біледі, сондықтан ол әдетте қатты зардап шегеді. Бірақ керісінше жағдай болуы мүмкін - жыныстық жетілу жасөспірімнің мінезін өзгертеді, оны одан сайын арттырады.

Ерте балалық аутизмнің классикалық нұсқасы бар, оны Каннер синдромы деп те атайды. Осы симптомдық кешенді алғаш сипаттаған ғалымның есімімен аталған. Каннер синдромының белгілері міндетті триада болып табылады: эмоционалды кедейлік; әлеуметтенудің бұзылуы; стереотиптік қозғалыстар. Басқа белгілер байқалуы мүмкін: сөйлеу бұзылыстары, агрессия, танымдық бұзылыстар. Егер симптомдардың тек бір бөлігі болса, аутизм спектрінің бұзылуы (ASD) немесе атипті аутизм диагнозы қойылуы мүмкін. Оларға, мысалы, тек қыздарда кездесетін Аспергер ауруы (ақыл-ойдың жақсы көрсеткіштері бар аутизм) немесе Ретт синдромы (неврологиялық дағдылардың прогрессивті дегенерациясы, тірек-қимыл жүйесі) жатады. Симптомдардың жұмсақ ауырлығымен диагноз әдетте аутистикалық сипатта болады.

Ерте балалық аутизмнің жіктелуі аурудың көріністерінің ауырлығына негізделуі мүмкін. Аутизмнің жеңіл түрі өмір сүру сапасын аздап төмендетеді және өмір сүру үшін қолайлы жағдайлар жасағанда, стресстік факторларды қоспағанда, басқаларға көрінбеуі мүмкін. Ауыр аутизм басқа адамдардың тұрақты көмегін және емдеуші дәрігердің қадағалауын талап етеді.

Аутизмнің себептерін түсіндіретін бірде-бір теория жоқ. Тек гипотезалар бар, оларға сәйкес жүйке жүйесінің жұмыс істеу ерекшеліктерін анықтайтын генетикалық мутациялар маңызды. Аутизм тұқым қуалайтын ауру емес, ол отбасылық сипатқа ие емес. Ғалымдардың пікірінше, аутизммен ауыратын балалардың дүниеге келуіне себеп болатын гендердің белгілі бір комбинацияларының пайда болуы стихиялық мутация нәтижесінде пайда болады, олар сыртқы факторлардың әсерінен (токсиндер, инфекциялар, ұрық гипоксиясы) байланысты болуы мүмкін. Кейбір жағдайларда сыртқы әсер генетикалық бейімділік болған кезде аурудың қоздырғыш механизміне айналады. Бұл жағдайда сатып алынған аутизм туралы айту мүмкін емес, өйткені бастапқыда аурудың себептері әрқашан туа біткен.

Аутизмнің кез-келген түрін емдеудегі басты мәселе-балалардың әлеуметтік бейімделуі үшін психологтың көмегіқажет. Ол үшін аутизмі бар балаларға арналған арнайы жаттығулар бар, бұл оларға коммуникативті қиындықтарды жеңуге, басқа адамдардың эмоциялары мен көңіл-күйлерін тануды үйренуге және қоғамда өзін жайлы сезінуге мүмкіндік береді.                                                                                                        

Аниме-жапондық анимациялық ФИЛЬМ. Негізінен балалар көруге арналған мультфильмдерден айырмашылығы, шығарылған анимацияның көп бөлігі ересек аудиторияға арналған.

Аниме киносындағыдай, аниме жанрларының әртүрлі түрлері бар. Тек кішкене бөлік балаларға арналған. Көбінесе балалар бұл анимациялық фильмнің жасына сәйкес келмейтінін және бәрін қатарынан көретінін түсінбейді, өйткені ол боялған. Көбінесе ата-аналар да солай ойлайды.

Мамандардың пікірінше, аниме стиліндегі мультфильмдер балалар мен жасөспірімдердің нәзік психикасына жағымсыз әсер етуі мүмкін. Сонымен қатар, соққылар бірнеше бағытта жасалады: әлеуметтік құндылықтардың өзгеруі орын алады. Мысалы, сюжет барысында тартымды, нәзік сөйлейтін тәтесі зұлым сиқыршы болуы мүмкін. Сонымен қатар, "әдемі – жақсы дегенді білдіреді" стереотипі жұмыс істейді, ол бала еріксіз теріс, бірақ сүйкімді көрінетін кейіпкерге еліктейді.

Анимеде көрсетілген фантастикалық әлемдер соншалықты тартымды, сондықтан жасөспірім қалыпты жағдайға оралуы қиын. Сонымен, анимацияға деген шамадан тыс құмарлық, көбінесе, шындықтан қашып кетудің себебі болады. Нәтижесінде балалар құрдастарымен қарым-қатынасқа деген қызығушылығын жоғалтады, бұрынғы хоббиін ұмытып, оқуға назар аудармайды.

Кадрлардың тез жыпылықтауы және сюжеттің шиеленісі жасөспірімнің миын үнемі күйзеліске ұшыратады, бұл серия аяқталғаннан кейін әрдайым тез ұмытылмайды.

Адамдарды оңға және солға қарай өлтіретін қорқынышты құбыжықтарға айналдыру психиканы әлсіретеді және басқа адамдардан бейсаналық қорқыныш қалыптастырып қана қоймай, психикалық аурудың дамуына "триггер" бола алады. Өзінің нәзік емес, психикасы енді ғана қалыптаса бастағандықтан, жасөспірімдер көптеген анимацияларды қарау кезінде еріксіз қауіп тобына түседі.

          Аниме жанрлары яой, юри және хентай - бұл ашық ұрлау және жастардың гомосексуалдық қатынастарға норма ретінде бағытталуы. Бұл мәдени және құндылық қондырғылары балалар мен ересектердің тұжырымдамалық жүйесін бұзады, олардың арасындағы алшақтықты тудырады.

Аниме біздің көпұлтты еліміздің дәстүрлі мәдениеттерінің психикалық ортасын бұзады. Нақты әлемнің, ондағы нақты өмірдің мәнін ашады.

Біз, ата-аналар, не істей аламыз?

1. Сіздің балаңыз қандай аниме жанрларына қызығушылық танытады? Онымен фильмдер мен басты кейіпкерлердің мінез-құлқын талқылаңыз. Баланың фильмнің сюжетін және оның нақты әлемге сәйкес еместігін дұрыс түсінетініне көз жеткізіңіз.

2. Жасөспірімдердегі эмоционалды бұзылулардың нақты белгілерін бақылау: көңіл-күйдің тұрақты төмендеуі, бет-әлпеттің тұрақты болмауы, оқшаулау, шаршау және т. б.

3. Ол үшін мектеп пен бағалаудан тыс маңызды тақырыптар туралы, өлім, өмір, проблемалар, жыныстық қатынас туралы,  қызықты нәрселер туралы,  жалғыз өмір сүру қиын екені туралы сөйлесу.

4. Балаларға қиын сезімдер мен қиындықтарды  жеңуге үйрету.  Сізге де қиын болғаны туралы, сіз де аңсау, ашулану, бас тарту болғаны туралы айтыңыз. Сіз бұл мәселені шешіп, тіпті отбасы мен балаларыныз бар екенін айтыңыз.

5.Шынайы қызығушылық танытқан ата-ана баланың қауіпсіздігі үшін кез-келген тыйымнан гөрі көп нәрсе жасай алады. Кез-келген тыйым қауіпсіздікке зиянын тигізетінін есте сақтау керек. Жасөспірімдер жасырын өмір сүреді, манипуляцияны және алдауды үйренеді, олар көп тәжірибе жинайды, басқа жолдарды табады, Міне, тыйым салулар осыларға әкеп соғады.

Мектеп психологы:     Г.Б.Жакенбаева

Мақсаттары:

1. Оқушылардың бейімделу кезеңінде тәрбиелеу процесінің барлық қатысушыларының ұстанымдарын анықтау.
2. Оқушылардың дезадаптация себептерін анықтап, пайда болған қиыншылықтарын шешу жолдарын табу.
3. Бейімделу қиыншылықтарына ата-аналардың көңілін аудару.

Міндеті:

1. Ата – аналар арасында 5-сынып оқушыларының жас ерекшеліктерімен таныстырып, оқытудың жаңа талаптарына бейімделу кезеңінде қандай да бір кездескен қиыншылықтарды жеңуге көмектесу.
2. Жасөспіріммен қалай жақсы байланыс орнатуға болатын жолдармен таныстыру.

Қатысушылар:

  5-сынып оқушыларының ата-аналары, сынып жетекшісі, пән мұғалімдері, мектеп психологы.

     Жиналыс барысында 5-сыныптың орта буынға бейімделуі жайлы толық мәлімет беріліп, 5-сыныпқа өткен баланың бойынан қандай өзгерістер болатыны, қандай қиындықтарға тап болатыны, және сол қиындықтарды жеңіл еңсеру үшін ата-аналар тарапынан қандай көмек, қолдау керектігі жайында кеңестер мен ұсыныстар айтылды. 

  Сонымен қатар, мектеп  пен ата-ана байланысын, отбасындағы  тәрбиенің   рөлін  арттыру, ата – ана мен оқушы арасындағы қарым - қатынасты нығайту мақсатында тренинг жаттығулары жүргізілді.

Қажетті құрал жабдықтар: интерактивті тақты, үлестірмелі  қағаздар, А4 формат, қалам, фломастер,  гүлдер, доп және т.б

Әдістері: пікір алмасу, сұрақ жауап,  тест,   психологиялық жаттығулар.
 Тренинг  бағдарламасы.

1. "Сәлем  сөздің   анасы"  амандасу.
 2. Тақырыпты ашу.
 3. «Доп  лақтыру»  жаттығуы
 4. «Гүл  теру»  жаттығуы. Пікірлесу
 5. Аяқталмаған  сөйлем «Менің балам ...»
 6. «Күлкі- көңіл ажары» жаттығуы.

9. Қорытынды. «Бестік» кері байланысы.

 Ата –аналар тренинг барысында өте белсене ат салысып, қызықтырған сұрақтарын талдап, керекті мағлұматтар алып, ұсыныс, тілектерін айтып, ризашылықтарын білдірді. 

Педагог-психолог:      Жакенбаева Гульнара Бауыржановна

Мақсаты: ата-аналарға балаларының мектепке бейімделу ерекшеліктері туралы мағлұмат беру, адаптация туралы түсінік беру, баланы мектепке сәтті бейімдеу жолдары туралы кеңестер беру.

Жиналыс барысында 1- сынып оқушыларының жас ерекшеліктері, 1-сынып оқушыларында қандай қиындықтар туындауы мүмкін, және бейімделудің деңгейлері жайлы мағлұмат,  сонымен қатар, бейімделушілік қиындықтарының көрсетекіштері туралы және ата-аналарға арналған жадынамалар мен кеңестер ұсынылды. Оқушылармен жүргізілген диагностикалық жұмыстардың қорытындысымен, және  түзете дамыту тапсырмаларының қорытындысымен таныстырылып, жекелеген кеңестер де ұсынылды.

Педагог-психолог:                           Г.Жакенбаева

Өзін-өзі реттеу тренингтері жоғары сынып оқушыларының мектеп бітіруімен, өздерінің болашақ мамандықтарын таңдау, ҰБТ-дан өту, т.с.с үлкендік проблемеларын шешу қажеттілігімен байланысты. Тренингті жүргізуге негіз ретінде келесі алгоритм  ұсынылды:

• Өмірлік ұстаным болатын жолын табу және оның мән мағынасын толық анықтап алу;
• Алдында тұрған проблемаларды талдау және түсіну;
• Өзін-өзі реттеу дағдыларын қалыптастыру (релаксация, психологиялық қорғаныс, стресске қарсы тұра алу);
• Рефлексия-қатысушылардың өздерінің жаңадан меңгерген психологиялық білімі мен іскерлігін ортаға салуы, басқалармен бөлісуі;
• Қарым-қатынас барысында этикалық нормаларды ұстануы.
• 
• 
• 
•